Almennt um tauma - no1
- Jan 29
- 6 min read
Taumurinn er vafalaust misskildasti hluti kastkerfisins. Þessi póstur fjallar um almennar staðreyndir um tauma. Það er ómögulegt að gera taumum skil í einni færslu - þessi er fyrsti af þremur.
Kynning
Mjög mikið er fjallað um tauma í fluguveiði. Sé leitað að taumum á netinu, finnast miljónir síðna. Algerlega vonlaust er að plægja gegnum þær allar. Sumar síður eru auðvitað prýðilegar en aðrar fremur slakar. Oft er fjallað um tauma eins og þeir séu mjög flókið mál - en það eru þeir ekki. Hafðu í huga að glær taumurinn er og á að vera framhald flugulínunnar. Fram-mjókkandi hluti flugulínunnar eyðir orkunni í kastinu en línan á að hafa aðeins nægilega orku til að leggja út tauminn og fluguna. Tilgangur taumsins er að dreifa og eyða orku og leggja þannig út tauminn og fluguna - þetta er engin ráðgáta. Venjulegur staðal-taumur er níu feta langur, byrjar með þykkum enda við flugulínuna og mjókkar fram á við í þunna endann sem við hnýtum fluguna á. Það er allt og sumt.
Þegar flugulínu er kastað án taums þá slæst línuendinn til og er talað um að hún slái (e. kicks). Orkan í línuendanum hefur enga útleið og því fer hún tilbaka og endinn slær. Þegar taumur er á línunni gerist þetta ekki. Taumurinn temprar orkuna og hún eyðist. Hvernig gerist það?
Þegar topp-leggur línunnar hreyfist hefur hún skriðþunga og við vitum að skriðþungi er (p) = massi (m) sinnum hraði (v). Stærð P er varðveitt.
P = m x v
Þegar línan hreyfist áfram þá minnkar massinn og hraðinn verður að aukast. Þegar kemur að taumnum eru auðvitað sömu lögmál og þegar taumurinn snýst yfir þá minnkar massinn og hraðinn eykst. Auðvitað er loftmótstaða allan tímann sem toppleggurinn hreyfist og orkan minnkar. Þegar við tvöföldum hraðann þá fjórfaldast loftmótstaðan. Þannig eyðir taumurinn orkunni og við stillum kraftinn í kastinu þannig að aðeins nægjanleg orka sé eftir til að snúa flugunni yfir.
Geta kastara
Þegar fjallað er um tauma verður að vera ljóst að þeir eru háðir getu kastarans. Því lengri sem taumurinn er því betri þarf kastarinn að vera. Grennstu taumarnir krefjast bestu kastanna. Kastgeta veiðimanns er því alltaf fasti sem þarf að taka mið af þegar fjallað er um hönnun eða notkun tauma. Þannig verður hver og einn að nota tauma sem hæfa kastgetu sinni. Þeir sem mæla með einhverjum taumi ættu að taka fram fyrir hvern hann er ætlaður. Ef taumur er mjög langur og grannur er hann fyrir afburða-kastara, en þeir þurfa enga hjálp. Taumar sem ég mæli með eru fyrir byrjendur og miðlungskastara.
Taumurinn sem nota skal er einnig háður almennum birtuskilyrðum. Heiðskýr lygn dagur og tært vatn þýðir að fiskur sér vel og við notum því ögn lengri og grennri taum. Á dimmum rigningardegi þá notum við styttri og sverari taum.
Massi flugunnar er einnig mjög mikilvægur. Með litlum þurrflugum má nota granna tauma, en þyngdur Woolly Bugger krefst miklu öflugri og þyngri taums.
Taumar og Taumefni (e. leader and tippet)
Taumar eru framleiddir úr mónó (e. nylon) eða flúoro (e. fluorocarbon). Þessi efni hafa mismunandi eiginleika.
Mónó - er notað um einþráðunga (monofilament) en orðið mónó er nú eingöngu notað um nælon. Nælon taumefni er afbragðsgott efni framleitt af fjölda fyrirtækja í ýmsum styrkleikum, stífleikum og jafnvel litum. Það brotnar niður í nátúrunni á 500 árum svo við veiðimenn verðum að ganga vel frá því.
Flúoro - einnig eru til taumar og taumefni framleidd úr fluorocarbon (það er líka einþráðingur - mónó) en bara kallað flúoro. Niðurbrotstími efnisins er 5000 ár svo við veiðimenn megum ekki skilja það eftir í náttúrunni.
Mjög mikið var gert úr því að flúoro sæist verr í vatni og markaðsetning klifaði á því. Ef þú lesandi góður villt - þá taktu tvo jafn-svera girnisbúta annan mónó hinn flúoro og settu í glas með vatni. Það verður ekki munur að sjá. Þegar allt kemur til alls þá eru þessi efni svipuð en vegna verðs, stífleika og niðurbrotstíma nota ég ekki flúoro lengur.
Tegundir tauma
Tilbúnir taumar eru framleiddir í einu lagi. Fyrsti parturinn er jafn- þykkur, síðan kemur frammjókkandi hlutinn, og að lokum jafn þykkur endinn sem flugan hnýtist við (e. tippet). Taumurinn byrjar beinn, síðan mjókkar hann og að lokum er endinn beinn. Þegar skipt er um flugu þá styttist endinn. Til að bæta úr þessu erum við með taumefni á spólu sem er svipað eða eins að sverleika og beini endinn og bætum við eftir þörfum.
Taumefni - 11 reglan
Taumefnið fæst á spólum og merkt með slitstyrk - 5 pund eða 10 pund o.s.frv.. Síðan má finna þvermál taumefnisins, sem er mjög mikilvægt. Þá er einnig X merking á spólunni. X-ið gefur til kynna þvermál taums og taumefnisins. Þetta er gamalt kerfi og á uppruna sinn í því þegar silkiormagarnir voru dregnar í gegnum hefla. 3-X hafði farið gegnum hefil þrisvar sinnum og 5-X fimm sinnum. Því hærra X númer því grennri þráður.
Nú er staðall sem segir 0x er 0.011 tommur í þvermál. Sjá töflu að neðan.
Auðvitað er þvermálið merkt á spólunni og X kerfið þar með óþarft en silunga/laxa hópurinn elskar það og því er haldið í hefðina. Saltvatns-veiðimenn horfa nær eingöngu á slitstyrk en ættu einnig að gaumgæfa þvermál.
Massi ekki slitstyrkur
Virkni taumsins er háð þyngd hans en ekki styrk hans. Því er þvermál taums - sem segir til um þyngd - mikilvægasti þátturinn þegar taumefni er hnýtt saman til að búa til taum en ekki slitstyrkur.
Hugsum okkur að við köstum nokkrum taumum sem hafa sama slitstyrk en mismunandi þvermál (notum þvermál fyrir þyngdina). Þá kemur í ljós að taumarnir hegða sér ekki eins. Sá taumur sem hefur sömu þyngd og línuendinn snýst yfir auðveldlega án vandræða er lang bestur. Nú köstum við þessum sama taumi með sama massa en mismunandi slitstyrk þá breytist ekkert. Taumurinn virkar fínt. Það er þannig augljóst að orkan flæðir vegna massans í línunni og taumnum. Það er auðskilið að orkan sem flæðir frá flugulínunni í tauminn gerir það á skilvirkasta máta þegar báðir endarnir eru jafn þungir.
Taumefnið hefur þróast í tímana rás og er orðið mjög sterkt. Fá má 0.011 tommu taumefni sem er 16 pund í styrkleika (þvermál 16 punda Mason Hard Mono (eldra girni) er 0.020). Eðlisþyngd mónó er sú sama hún enda hefur hún ekki aukist. Þyngd nýja girnisins er því mun minni en þyngd gamla girnisins var. Leggja þarf áherslu á að við byggingu tauma er slitstyrkur taumefnisbúta þýðingarlítill nema styrkur veikasta seinasta bútsins sem er næstur endanum (e. tippet). Þyngd/þvermál hinna bútana er mikilvæg en ekki slitstyrkur.
Þykkt fluguenda taumsins (fyrir flotlínu)
Markmiðið er að hafa sama massa í enda flugulínunnar og byrjun taumsins sem tengjast henni. Þá verður flutningur orku frá flugulínu til taums ákjósanlegur. Það markmið næst ef þvermál þessa hluta taumsins sem tengist flugulínunni er u.þ.b. 70% af þvermáli enda flugulínunnar. Við komumst að 70% með því að deila hlutfallslegum þéttleika (miðað við vatn sem er 1) enda flotlínu sem er 0.85 með hlutfallslegum þéttleika mono taumefnis (6/6 nælon) sem er 1.2. Dæmið reiknast nú 0.85/1.2 = 0.71. Ef þessu hlutföll eru notuð þá verður þyngdin á enda flugulínunnar sú sama og þyngd taumsins við samskeytin en þannig verður ákjósanlegur flutningur orku frá flugulínu til taums. (flúoro er 1,8 hlutfallslegur þéttleiki)
Hlutfallslegur þéttleiki sökklína er miklu hærri og því þurfa þær þykkari taumenda.
Hlutverk taums
Hlutverk taumsins er að koma flugunni út og eyða umframorkunni í kastinu. Það er best gert með því að hafa tauminn frammjókkandi og að aðeins nægjanleg orka sé eftir til að koma flugunni út. Ef þú ert að kasta eins og þú getur og taumurinn leggst ekki út þá þarftu að stytta tauminn og/eða nota léttari flugu.
Þú ættir ekki að nota sama taumenda (e.tippet) á þessar flugur. Það er eiginlega augljóst.
Taumurinn endar þar sem flugan er hnýtt á hann - kemur varla á óvart. En það er augljóst að við getum ekki notað þykkt taumefni á smáan Collie Dog. Á hinn bóginn notum við ekki 3 punda taumefni á 10 cm skessu. Þykkt taumefnis þarf að passa um það bil í öngulstærðinni sem nota skal. Þumalputta reglan er að deila má þremur í öngulstærðina til að fá X stærðina og svo aðeins stærra eða minna eftir aðstæðum. Uppástungan um taumefni og öngulstærð er meira á reiki en þykkt taumendans við flugulínuna. Þegar meiri reynsla fæst þá veistu hvaða taumefnisþykkt gengur með hverjum öngli.
Sumir fiskar t.d. bonefish og lax taka flugur sem auðveldlega mætti kasta með stöng #4. Það er ekki óskastaða að kljást við lax með slíkri stöng. Stöng #4 gæti líka vel gengið við veiðar á bonefish bonefish en vindar ráða ríkjum á flötunum þar sem þeir sveima, svo þú þarft þyngri línu. Ef þú ert of lengi að kljást við bonefish þá mun hákarl éta þann fisk áður en þú landar honum eða þegar þú sleppir honum örþreyttum.
Léttar línur geta ekki kastað þungum flugum. Hafðu í huga að kasta má smáum flugum með þungri stöng en þú kastar ekki þungum flugum með léttri stöng.
Comments